جهت آشنایی با معنای ترجمان دانش نخست باید تعاریفی چون داده، اطلاعات، دانش و نهایتا پژوهش را بیان نمود. داده ها شامل حقایق، اعداد و ارقام تجزیه و تحلیل نشده هستند و اطلاعات زمانی حاصل میشود که داده ها با شیوه ای منظم تجزیه و تحلیل و سازماندهی شوند. دانش نیز به مرحله ای اطلاق می گردد که اطلاعات سازماندهی شوند و با تجربه افراد آمیخته شوند تا مورد استفاده بهتر افراد در سازمان قرار گیرند. پژوهش یک جستجوی علمی و عینی برای دانش است و بررسی نظام مند برای حل مشکلات با استفاده از روش های علمی محسوب می شود. اهداف پژوهش شامل توصیف و توضیح یک پدیده، بررسی مشکلات موجود، ارائه راه حل، مرور و سنتز دانش موجود و تولید دانش جدید است. فرایند پژوهش را به صورت خلاصه با تصویر زیر می توان بیان نمود.
انتقال دانش مرحله ای است که پس از انجام پژوهش انجام می پذیرد. در انتقال و تبادل دانش، پژوهشگر اطلاعات را با کاربران به اشتراک می گذارد. از آنجایی که انتقال دانش فرآیندی یک طرفه است که در پایان این فرآیند نتایج پژوهش ها در اختیار مخاطبان هدف قرار می گیرد، چنین راهبردی نمی تواند اثر قابل توجهی در تقویت پذیرش و بکارگیری نتایج پژوهش های جدید داشته باشد. به دنبال این چالش، ترجمان دانش که تضمین کننده ارتباط متقابل و تعامل بین پژوهشگران و استفاده کنندگان دانش می باشد به وجود آمده است.
ترجمان دانش (Knowledge translation: KT) اصطلاحی است که در سال 2000 توسط موسسه تحقیقات بهداشتی کانادا ابداع شد. این موسسه، ترجمان دانش را ” سنتز، انتشار، تبادل و کاربرد کاملا اخلاقی دانش در یک سیستم پیچیده از تعاملات بین محققان و کاربران تعریف می کند که با هدف تسریع در دستیابی به مزایای تحقیقات و نهایتا ارتقا سلامت، خدمات و محصولات موثرتر و تقویت سیستم مراقبت های بهداشتی کانادا انجام می گیرد”. سازمان بهداشت جهانی برای ارتقای سلامت نیز تعریفی از ترجمان دانش ارائه کرده است و آن را اینگونه بیان می کند که شامل” سنتز و تبادل و کاربرد دانش توسط ذی نفعان، به منظور تسریع دستیابی به منافع ناشی از خلاقیت های جهانی و محلی، برای تقویت سیستم های سلامت و ارتقای سلامت مردم است”. از این رو، ترجمان دانش به صورت بالقوه بر همه فعالیت های مرتبط از جمله تولید دانش، انتقال دانش و استفاده از دانش نقش دارد. در این راستا ارتقای دانش و مهارت و تغییر رفتار مخاطبان مورد هدف بوده و به طور خلاصه میتوان گفت که ترجمان دانش دارای فرآیند تولید، تبادل و بکارگیری صحیح دانش است.
امروزه با وجود رشد فزاینده تولیدات علمی و هزینههای بسیاری زیادی که برای انجام پژوهشها در عرصههای مختلف کشور صورت میگیرد، هنوز شاهد هستیم که در سطوح مختلف تصمیمگیری، بسیاری از تصمیمات مبتنی بر شواهد علمی نبوده و یا در استفاده از شواهد به بومیسازی توجه نمیشود. به عبارت دیگر، شکاف بسیار عمیقی بین پژوهشهای دانشگاهی و عرصه استفاده از نتایج آنها وجود دارد. در این ارتباط دانشگاهها به عنوان مهم ترین منابع تولید دانش باید با سازمانهای مصرف کننده این دانش ارتباط مناسبی داشته باشند تا از این طریق بتوانند در انتقال موثر دانش به آنها اقدام کنند. همین امر سبب شد مرکز توسعه و هماهنگی اطلاعات و انتشارات علمی معاونت تحقیقات و فنآوری وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی اقدام به طراحی و ایجاد پایگاه انتشار نتایج پژوهشهای سلامت کشور نماید. این پایگاه در واقع بستری برای مدیریت دانش و کاربردی کردن پژوهشهای سلامت کشور فراهم مینماید.
روش های انتقال دانش در راستای تکمیل فرآیند ترجمان دانش را می توان در سه دسته کلی زیر قرار داد:
- نشر عمومی دانش: هدف از نشر عمومی دانش دادن آگاهی کلی می باشد و در این روش دانش از طریق مجلات، خبرنامه ها، وب سایت ها و رسانه های عمومی در اختیار عموم مردم قرار می گیرد. در این نوع نشر دانش گروه هدف خاصی وجود ندارد و هدف تنها این است که اطلاعات و دانش نشر داده شود.
- نشر اختصاصی دانش: هدف نشر اختصاصی دانش بکارگیری یک سری از فعالیت های خاص است تا نتایج پژوهش در اختیار گروه های خاصی قرار گیرد. بنابراین از روش هایی نظیر پست اطلاعات و دانش مورد نظر برای مخاطبین خاص و یا برگزاری کارگاه ها، کنفرانس ها و نشست های اختصاصی برای انتقال این دانش به افراد خاص استفاده می شود. هدف در این روش هم دادن آگاهی به افراد است و هم تلاش برای تغییر نگرش آنهاست.
- بکارگیری دانش: این گونه نشر شامل فعالیت های با هدف تغییرات رفتاری است. بنابراین، روش هایی مانند ملاقات حضوری با مخاطبین دانش صورت می گیرد تا اطمینان حاصل شود که آنها از نتایج پژوهش ها برای تغییر رفتارهای خود یا کارها و فرآیندهای خودشان استفاده می کنند.
مرکز تحقیقات سلامت و ایمنی غذا، جهت تشویق اعضای هیات علمی و پژوهشگران دانشگاه به انجام پژوهشهای تقاضا محور، با هدف کاربردی نمودن تولیدات علمی دانشگاه برای مصرفکنندگان دانش از قبیل بیماران، مردم، سیاستگذاران، ارائه کنندگان خدمات بهداشتی درمانی، تولید کنندگان، صاحبان صنایع، فناوران و سایر مخاطبان اقدام به ایجاد واحد ترجمان و تبادل دانش نموده است و تهیه این راهنما را در دستور کار خود قرار داده تا پژوهشگران را در مسیر ترجمان دانش یاری کند.